|
artykuły |
 |
PRZYRODA SUDETÓW ZACHODNICH
"THE BATS OF THE SUDETES" NIETOPERZE SUDETÓW rok 2002 |
Sudety położone są na terytorium trzech państw: Czech, Polski i Niemiec. Dla przyrody granice administracyjne jednak nie istnieją, szczególnie dla tak mobilnych przedstawicieli fauny, jakimi są nietoperze.
Ssaki te potrafią migrować tysiące kilometrów ze swoich kolonii rozrodczych do kwater zimowych, a ich drogi migracji pokrywają całą Europę.
Dla ich ochrony, rządy trzech krajów graniczących w Sudetach ratyfikowały Porozumienie dla Ochrony Populacji Nietoperzy Europejskich (EUROBATS).
Od początku lat dziewięćdziesiątych badania w Sudetach prowadzone były niezależnie, wymiana informacji znikoma, a wspólne projekty bardzo rzadkie.
Dopiero w ciągu ostatnich 10 lat wspólne kontakty środowiska chiropterologów stały się coraz częstsze.
Niniejszy tom jest rezultatem pierwszego wspólnego spotkania czeskich , niemieckich i polskich badaczy, które miało miejsce w Jeleniej Górze 6 lipca 2002 roku.
Prezentuje on przykłady badań nietoperzy prowadzonych na obszarze Sudetów.
Niniejsza publikacja jest efektem współpracy Muzeum Przyrodniczego w Jeleniej
Gorze z Wrocławską Grupą Chiropterologiczną, Niemieckim Towarzystwem Ochrony Przyrody - Saksońską Grupą
Ochrony ietoperzy (Landesfachausschuss Fledermausschutz, NABU Landesverband Sachsen e.V.), Czeskim Związkiem Ochrony Przyrody przy SCHKO Jizerské (Český Svaz Ochránců Přirodu při SCHKO Jizerské hory)i Czeskim Towarzystwem Speleologicznym, oddział Liberec (Česká Speleologická společnost, Liberec).
Mamy nadzieję, że publikacja ta będzie punktem wyjściowym dla lokalnej trans-granicznej współpracy chiropterologów z państw graniczących ze sobą w Sudetach.
Spis treści:
SŁOWO WSTĘPNE (PDF 188 KB)
KRÓTKA HISTORIA BADAŃ NIETOPERZY W CZESKIEJ CZĘŚCI SUDETÓW.
NIETOPERZE ZIMUJĄCE W NATURALNYCH JASKINIACH POLSKIEJ CZĘŚCI SUDETÓW
ZIMOWE KOLONIE NIETOPERZY W STARYCH FORTYFIKACJACH W NYSIE
SEZONOWE ZMIANY LICZEBNOŚCI I ZRÓŻNICOWANIA GATUNKOWEGO NIETOPERZY W SZTOLNI W STOLCU
WYSTĘPOWANIE NIETOPERZY W MIEŚCIE HOYERSWERDA
WYBIÓRCZOŚĆ ŚRODOWISKOWA CZTERECH GATUNKÓW NIETOPERZY W MIEŚCIE JABLONEC
N.N., BADANIA PRZY UŻYCIU DETEKTORA ULTRASONICZNEGO
KRÓTKA HISTORIA BADAŃ NIETOPERZY W CZESKIEJ CZĘŚCI SUDETÓW.
Brief history of bat-research in the Czech part of the Sudetes
Katedra zoologie a ekologie, Masarykowa Universita
Kotlářská 2, 611 37. Republika czeska
rehak@sci.muni.cz
Sudety położone są w północnej części Republiki Czeskiej, przy granicy z Polską. W tym górskim i podgórskim obszarze znajduje się dużo naturalnych i będących dziełem człowieka podziemnych obiektów (jaskinie, stare kopalnie), wykorzystywanych jako schronienia zimowe przez nietoperze. Niniejszy artykuł prezentuje krótką historię badań tej grupy zwierząt w czeskiej części Sudetów. Pierwsze informacje o występowaniu nietoperzy w Sudetach pochodzą z końca XVIII wieku. Omawiany przedział czasowy badań podzielono więc na trzy okresy: do 1900roku, od 1900 do 1950 i 1950 roku. Badania w trzecim okresie opisano według głównych jednostek orograficznych. Wymieniono najważniejsze prace i ich wkład do wiedzy o nietoperzach Sudetów. Przedstawiono także główne stanowiska i stwierdzenia nietoperzy oraz dołączono spis cytowanej w tekście literatury, zawierający przede wszystkim prace o fundamentalnym charakterze.
Bats hibernating in the natural caves in the Polish part of the Sudetes
1Zakład Ekologii Ptaków
Instytut Zoologii Uniwersytetu Wrocławskiego
ul. Sienkiewicza 21, 50-335 Wrocław
asiaraj@biol.uni.wroc.pl
2Instytut Geograficzny, Uniwersytet Wrocławski
pl. Uniwersytecki 1, 50-137 Wrocław
marfurm@interia.pl
W trzech sezonach zimowych (1999/2000, 2000/2001 i 2001/2002) przeprowadzono zimowe kontrole 26 jaskiń w polskiej części Sudetów. Stwierdzono 13 gatunkównietoperzy: Myotis myotis, M. bechteinii, M. nattereri, M. emarginatus, M.mystacinus, M. brandtii, M. dasycneme, M. daubentonii, Eptesicus nilssonii, E. serotinus, Plecotus auritus, Barbastella barbastellus oraz Rhinolophus hipposideros. Dominowały nocki duże M. myotis (27,3% wszystkich oznaczonych nietoperzy) i nocki wąsatki / Brandta M. mystacinus / brandtii (24,4%). Stosunkowo liczne były także nocki rude M. daubentonii(18,9%) i nocki Natterera M. nattereri (10,7%). Mniej liczne były mopki B. barbastellus (8,3%) i gacki brunatne P. auritus(8,6%).
Największym zimowiskiem nietoperzy była Jaskinia Niedźwiedzia koło Kletna (maksymalnie 251 osobników zimą 2002 roku). Jest to zarazem największe w polskiej części Sudetów zimowisko nocka wąsatka / Brandta - 132 osobniki, gacka brunatnego (33 osobniki) i nocka orzęsionego (7 osobników). Drugim co do liczebności zimujących nietoperzy stanowiskiem nietoperzy była Szczelina Wojcieszowska w Połomie koło Wojcieszowa (maks. 194 osobniki zimują 2001 roku). Jaskinia ta jest najważniejszym zimowym stanowiskiem nocka dużego (102 osobniki) i nocka rudego (59 osobników). W jaskiniach Połomu zimowały pojedyncze osobniki nocka łydkowłosego M. dasycneme. W jaskiniach na Ścianie i Nad Lądkiem zimą 2002 roku zaobserwowano po raz pierwszy podkowca małego Rh. hipposideros. Naturalne jaskinie Sudetów stanowią ważne miejsca zimowania nietoperzy, ale ustępują one pod względem liczebności zimowiskom w starych sztolniach. Liczebność hibernujących nietoperzy po polskiej (północnej) stronie Sudetów jest mniejsza niż po czeskiej stronie, gdzie na kilku stanowiskach notowano od około 300 do 1000 nietoperzy i większa liczbę rzadkich gatunków.
Winter colonies of bats in old fortifications in Nysa (SW Poland)
Grzegorz Hebda1, Arkadiusz Nowak2
1Katedra Biosystematyki, Uniwersytet Opolski
ul. Oleska 22, 45-052 Opole
grzesio@uni.opole.pl
2Katedra Monitoringu i Kształtowania Środowiska
Uniwersytet Opolski
ul. Oleska 22, 45-052 Opole
anowak@uni.opole.pl
Stare forty w Nysie zlokalizowane na skraju Przedgórza Sudeckiego są największym zimowiskiem nietoperzy na Śląsku Opolskim. Zimowe spisy nietoperzy przeprowadzone w latach 1998-2002 wykazały występowanie tu następujących gatunków: Rhinolophus hipposideros, Myotis myotis, M. nattereri, M. emarginatus, M. mystacinus, M. daubentonii, Eptesicus nilssonii, E. serotinyus, Plecotus auritus, P. austriacus, Barbastella barbastellus. Liczba zimujących nietoperzy zmieniała się od 89 do 138 osobników. Najliczniejsze były gatunki zimnolubne. Mopki dominowały w strukturze zimujących gatunków (D=59,7%). Gacek brunatny (D=14,9%), nocek duży (D=8,6) i nocek rudy (D=7,5%) były gatunkami akcesorycznymi. Artykuł prezentuje rolę fortów w Nysie jako miejsc hibernacji nietoperzy w skali regionalnej i przedstawia rozmieszczenie nietoperzy w fortach.
W SZTOLNI W STOLCU
Seasonal changes in number and diversity of bats species (Chiroptera) in the Stolec mine
(SW Poland)
Instytut Zoologii uniwersytetu Wrocławskiego
ul. Sienkiewicza 21, 50-335 Wrocław
1 asiaraj@biol.uni.wroc.pl
2paus@go2.pl
W latach 2000-2002 prowadzono obserwacje sezonowych zmian liczebności i składu gatunkowego nietoperzy w sztolni w rezerwacie "Skałki Stoleckie" koło Ząbkowic Śląskich (płd.-zach. Polska). W trakcie dwóch sezonów zimowych stwierdzono następujące gatunki: Barbastella barbastellus, Myotis nattereri, M. daubentonii, M. myotis, M. bechsteinii, M. mystacinus/brandtii, Plecotus auritus, P. austriacus i Eptesicus serotinus. Dominującymi gatunkami były M. nattereri (39.2%, maks. 81 osobników.) i B. barbastellus (44.4%, maks. 87 osobników). W sezonach pozahibernacyjnych najwyższą aktywność nietoperzy obseerwowano w marcu i kwietniu oraz we wrześniu i październiku. W okresie od marca do listopada odłowiono 12 gatunków, w tym dwa nowe, nie obserwowane zimą, Pipistrellus pipistrellus i Eptesicus nilssonii. B. barbastellus (42.2%), P. auritus (19.2%), M. nattereri (12.9%) i M. daubentonii (12.0%) były najczęściej odławianymi gatunkami. Dominowały wśród nich samce. Sztolnia w Skałkach Stoleckich jest jednym z największych i najważniejszych zimowisk nietoperzy po polskiej stronie Sudetów. Jest to również jasne miejsce jesienno-wiosennego swarmingu dla kilku gatunków nietoperzy. W trakcie swarmingu przy obiektach podziemnych spotykają się prawdopodobnie osobniki z różnych kolonii lub populacji, co najpewniej związane jest z okresem godowym i sprzyja wymianie genów. Wiosenne i jesienne migracje oraz wyszukiwanie schronień zimowych może także częściowo wyjaśnić wysoką aktywność nietoperzy przy podziemiach poza okresem hibernacji.
WYSTĘPOWANIE NIETOPERZY W MIEŚCIE HOYERSWERDA
Christiane Schmidt
Schillerstraße 5, D-02906 Niesky
Germany
W 2001 roku przeprowadzono pierwsze obserwacje występowania nietoperzy na terenie miasta Hoyerswerda. Głównym ich celem było znalezienie kryjówek gatunków zasiedlających budynki. Nietoperze lokalizowano za pomocą detektorów ultrasonicznych lub odławiano w sieci na ich żerowiskach. Stwierdzono łącznie 10 gatunków nietoperzy, 12 kolonii rozrodczych, 40 letnich kryjówek w budynkach i 3 miejsca hibernacji. Najczęściej obserwowano następujące gatunki: karlika malutkiego Pipistrellus pipistrellus, mroczka późnego Eptesicus serotines i gacka brunatnego Plecotus auritus. Głównymi kryjówkami nietoperzy były strychy i szczeliny w budynkach. Większość schronień (80,5%) jest zagrożona na skutek przewidywanych remontów lub wyburzeń budynków.
WYBIÓRCZOŚĆ ŚRODOWISKOWA CZTERECH GATUNKÓW NIETOPERZY
W MIEŚCIE JABLONEC N.N.; BADANIA PRZY UŻYCIU DETEKTORA ULTRASONICZNEGO
Habitat use of four bat species in Jablonec n.N.revealed by bat detector
Katedra zoologie a ekologie, Masarykowa Universita
Kotlářská 2, 611 37. Republika czeska
bartonic@sci.muni.cz
W okresie od 1998 do 2000 roku, w podgórskim mieście Jablonec n. N., badano występowanie 4 gatunków nietoperzy (M. daubentonii, P. pipistrellus, N. noctula i E. serotinus). Nocek rudy M. daubentonii był silnie związany ze środowiskiem wodnym (głównie wody stojące) otoczonym przez zwarte pasy nadbrzeżnej roślinności. Jego aktywność (FA) wzrastała nad wodą. Wysoką FA odnotowano także na przedmieściach z ogrodami. Karlik malutki P. pipistrellus preferował małe zbiorniki i cieki wodne, otoczone zwartą roślinnością. Wysoka FA tego gatunku zarejestrowano także wzdłuż zwartych pasów roślinności. Nie stwierdzono korelacji pomiędzy FA i typem budynków. W porównaniu z innymi gatunkami borowiec wielki N. noctula częściej żerował w środowisku miejskim (stare budynki w śródmieściu). Ten typ środowiska reprezentowany był przez otwarte przestrzenie, w przeciwieństwie do środowiska z ogrodami. Jednak ze względu na żerowanie n. noctula wysoko ponad badanymi obszarami, jego powiązanie z poszczególnymi typami środowiska nie jest wyraźne. FA mroczka późnego E serotinus była wyższa w oddaleniu od cieków i zbiorników wodnych, szczególnie w częściowo zwartych pasach roślinności i zadrzewieniach. Wysoka aktywność tego gatunku zanotowano w pobliżu nowych budynków o dookoła lamp ulicznych.
W ogrodach z małymi ciekami i zbiornikami wodnymi stwierdzono podobny poziom FA karlika malutkiego P. pipistrellus i nocka rudego M. daubentonii. W porównaniu z tym środowiskiem, inny poziom FA odnotowano w ogrodach z dużą ilością lamp ulicznych. Bardzo niską FA zanotowano w śródmieściu (z nowymi budynkami i bez roślinności). Wysoki poziom FA zanotowano nad sadzawkami, podczas gdy niski nad skanalizowanymi ciekami wodnymi.
 |