Czym jest sieć NATURA 2000?

Ostoje Natura 2000 to sieć obszarów chronionych, tworzona na mocy prawa europejskiego (Dyrektywy 79/403/EEC zwanej dziś Dyrektywą Ptasią, w skrócie DP oraz Dyrektywy 92/43/EEC czyli Dyrektywy Siedliskowej - DS). Obszary te stworzyć mają docelowo Europejską Sieć Ekologiczną Obszarów Chronionych, której celem jest zachowanie wszystkich zagrożonych i najbardziej reprezentatywnych dla naszego kontynentu siedlisk przyrodniczych wraz z towarzyszącą im fauną i florą. Obszary wchodzące w skład sieci są bardzo zróżnicowane. Mogą obejmować już istniejące tereny chronione (parki narodowe, rezerwaty, parki krajobrazowe) jak i obszary w ogóle nie planowane do objęcia ochroną (np. obszary o zróżnicowanym krajobrazie rolniczym i dużej różnorodności gatunkowej). Istotne dla ich wyznaczania jest obecność określonych typów siedlisk przyrodniczych, których listę zawiera załącznik I Dyrektywy Siedliskowej, określonej grupy gatunków zwierząt i roślin wyszczególnionych w załączniku II tejże Dyrektywy, lub też ptaków wymienianych w załączniku I Dyrektywy Ptasiej. Wyróżniamy dwa typy obszarów Natura 2000. SACs (Special Areas of Conservation czyli Obszary Specjalnej Ochrony ) to ostoje tworzone dla ochrony siedlisk lub gatunków wymienionych w załącznikach I oraz II Dyrektywy Siedliskowej. SPAs (Special Protection Areas, a po polsku Specjalne Obszary Ochrony) to ostoje Natura 2000, które mają być (lub są już w krajach Wspólnoty) utworzone ze względu na występowanie w nich gatunków ptaków z Załącznika I Dyrektywy Ptasiej. Obszary SAC i SPA są od siebie niezależne - w niektórych przypadkach ich granice mogą się pokrywać, lub być nawet identyczne! Spośród zarówno SPA jak i SAC Komisja Europejska ma wybrać Obszary o Znaczeniu Wspólnotowych (Sites of Community Importance), które będą włączone do sieci Natura 2000, tworząc spójną ekologicznie sieć.

Projektowanie sieci NATURA w Polsce

Projekt dotyczący realizacji systemu ostoi Natura 2000 w Polsce rozpoczęto na początku roku 2000 pod egidą Ministerstwa Środowiska. Zespół ekspertów z Centrum Informacji o Środowisku UNEP/GRID i Instytutu Ochrony Przyrody w Krakowie wykonał wstępną waloryzację środowiska przyrodniczego w Polsce i zaproponował, aby do sieci włączyć 231 obszarów (w tym 47 rezerwowych) obejmujących łącznie 13,5% powierzchni kraju. W I etapie proponowano utworzenie na terenie województwa dolnośląskiego 14 ostoi (+ 2 rezerwowe) o łącznej powierzchni 3040 km2, co stanowiło 15,2% powierzchni województwa. Etap ten został zakończony w marcu roku 2001 oficjalnym przedstawieniem koncepcji sieci i skierowaniem go do dalszych konsultacji.

Projektowanie sieci NATURA na Dolnym Śląsku

W roku 2002 ruszył II etap przygotowania koncepcji, prowadzony przez Narodową Fundację Ochrony Środowiska z Warszawy, w który włączone zostały lokalne zespoły eksperckie pod nazwą Wojewódzkich Zespołów Realizacyjnych ds. Natura 2000 (w skrócie - WZR).

Zespół powołany dla województwa dolnośląskiego liczył 6 osób (dr hab. Tadeusz Stawarczyk, dr Wojciech Jankowski, dr Bronisław Wojtuń, dr Krzysztof Świerkosz, mgr Rafał Szkudlarek, w początkowych etapach pracy przyglądał się także przedstawiciel RDLP we Wrocławiu P. mgr inż. Bronisław Malinowski) i od początku blisko współpracował z Wojewódzkim Konserwatorem Przyrody p. mgr Haliną Liberacką. Duży udział w projektowaniu obszarów chronionych na obszarze północno-zachodniej części województwa ma także Wojewódzki Zespół Realizacyjny województwa lubuskiego, w którego skład weszli specjaliści dysponujący rozległą wiedzą na temat Borów Dolnośląskich i Lasów Przemkowsko-Szprotawskich. Szczególne podziękowania należą się tu Panu Dr Pawłowi Pawlaczykowi oraz Panu Dr Andrzejowi Jermaczkowi.

Cenne przyrodniczo obszary w dolinie Odry zostały zbadane, zweryfikowane i szczegółowo opisane dla potrzeb Natura 2000 dzięki wspólnemu projektowi Dolnośląskiej Fundacji Ekorozwoju z Wrocławia i Światowego Funduszu na Rzecz Przyrody WWF, którego wyniki zostały udostępnione i opublikowane w formie samodzielnej broszury oraz w Internecie.

Dodatkowe, specjalne badania nad rozmieszczeniem szczególnie cennych typów siedlisk zwanych priorytetowymi przeprowadziliśmy w roku 2003 wspólnie z Biurem Urządzania Lasu i Geodezji Leśnej o. w Brzegu oraz kolegami z Zakładu Systematyki i Fitosocjologii Instytutu Biologii Roślin UWr, w ramach projektu Dolnośląskiej Fundacji Ekorozwoju, wspófinansowanego przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska.

Podziękowanie należy się także wielu kolegom z całego województwa, którzy bezinteresownie poświęcali swój czas by przygotowywać dla nas materiały, opracowywali projekty ostoi lub wypełniali przygotowane formularze. Szczególne podziękowania należą się pomysłodawcom i autorom opisów nowo zaproponowanych ostoi, wśród których wymienić należy dr Czesława Narkiewicza, dr Krzysztofa Koniecznego, mgr Grzegorza Bobrowicza, dr Ewę Szczęśniak, dr Zygmunta Dajdoka, dr Zygmunta Kąckiego, dr Tomasza Kokurewicza i mgr Joannę Furmankiewicz oraz tych, którzy bezinteresownie użyczyli nam niezbędnych, często jeszcze niepublikowanych danych (prof. dr hab. Andrzej Witkowski, prof. dr hab. Maria Ogielska, dr Jan Kotusz, dr Adam Malkiewicz, dr Witold Berdowski, dr Ludwik Żołnierz, dr Paweł Kwiatkowski i in.).

Wyniki prac Wojewódzkiego Zespołu Roboczego

W toku swoich prac WZR wyłączył z dalszych rozważań cztery z pierwotnie proponowanych obszarów (Wzgórza Kiełczyńskie, Kamionki, Stawy Łagowskie oraz Lasy między Bystrzycą a Lubszą), zgłosił ponad 30 propozycji kolejnych obszarów, a także zaproponował zmniejszenie lub powiększenie wybranych ostoi zaproponowanych w etapie I. Łącznie w toku prac WZR w roku 2002 rozpatrywano 53 obszary potencjalnych ostoi o powierzchni blisko 25% województwa dolnośląskiego.

Po zakończeniu prac Wojewódzkiego Zespołu Realizacyjnego uzgodnione i proponowane ostoje siedliskowe w liczbie 30 zajmują około 296 300 ha, co stanowi około 14,85% powierzchni województwa. Do tego należy dołączyć 7 ostoi jakie proponuje się utworzyć na podstawie Dyrektywy Ptasiej, o granicach częściowo pokrywających się z granicami ostoi siedliskowych.

Razem 37 ostoi proponowanych do sieci Natura 2000 zajmujse powierzchnię 344 623 ha co stanowi 17,27% powierzchni województwa.

W obrębie proponowanych ostoi znalazły się oba dolnośląskie parki narodowego oraz 43 rezerwaty przyrody (ponad 2/3 obecnie zatwierdzonych), a także większość z istniejących i proponowanych parków krajobrazowych, choć w przypadku tej formy ochrony istnieją wyraźne różnice w przebiegu granic parków i ostoi Natura 2000.